Tradutór Inglés ↔ Tetun dahuluk iha internet.
Tetun Translator mak tradutór Tetun tuan liu hotu iha internet. Tony Franklin hahuu halo iha tinan 2014 nu'udar instrumentu ba nia an rasik atu aprende Tetun. Agora, tinan barak liu, fila-fali ho inteligénsia artifisiál ne'ebé fó-baze iha dadus real.
Saida mak Tetun?
Tetun mak lian-nasionál husi Timor-Leste, ne'ebé ema besik millaun ida koalia. Tetun Dili — mós bolu Tetun Prasa — mak varianti urbanu ne'ebé uza iha governu, tribunál, media no edukasaun. Nia mak lia-ofisiál ida husi Timor-Leste, hamutuk ho Portugés, no simu lia-fuan barak husi Portugés, Malaiu no raís Austronésia.
Tetun Terik mak varianti tuan husi foho. Tradutór ne'e konsentra iha Tetun Dili, padraun ne'ebé uza iha kontestu ofisiál no públiku.
Istória
Iha tinan 2014, Tony Franklin hela iha Timor-Leste no hakarak aprende Tetun. Tanba laiha tradutór di'ak iha internet naran ida ba lian ne'e, nia halo ida — primeiru hanesan teste, depois hanesan web-site iha translate.tetumdili.com.
Iha tinan rua, ema Timor-oan barak uza ona. To'o tinan 2017, nia sai ona sítiu númeru 22 ne'ebé ema vizita liu iha Timor-Leste, ho ema besik 700 iha loron ida-idak no hamutuk ema liu 57,000.
Aplikativu iOS, Tetun Translator Pro, loke iha 16 fulan-Marsu 2019. Atualizasaun bo'ot iha 2023 tau tan funsaun atu tradús testu husi foto no hametin glosáriu ho AI.
Iha tinan 2026, tradutór fila-fali ho teknolojia foun: Claude halo rasuñu, depois sistema fó-baze kada fraze iha glosáriu 28,000+ ho fraze paralelu 90,000+, no verifika rezultadu ho regra 79 kona-ba ortografia no gramátika molok hatudu ba utilizadór. Versaun ne'e mak ita uza agora.
Oinsá nia funsiona
Mákina-tradutór barak trata Tetun hanesan lian ho rekursu uitoan no inventa lia-fuan arbiru de'it — rezultadu lee kapás maibé lori lia-fuan sala iha laran. Tradutór ne'e la bele adiviña subar: kada fraze verifika ho evidénsia Tetun real antes ita haree, no ba parte ne'ebé sistema hatene tiha ona, AI la tama liu.
Primeiru, memória tradusaun
Tradutór ne'e rai memória tradusaun ida ho pár fraze Inglés–Tetun ne'ebé ema verifika tiha ona. Se ita-nia fraze tomak iha ona memória, ita simu kedas tradusaun husi ema — la liu husi AI. Se fraze ida besik hanesan iha ona, AI simu instrusaun atu muda de'it parte ne'ebé la hanesan, la halo foun hotu — hanesan tradutór profisionál sira servisu ho memória tradusaun. Lia-fuan mesak ho resposta klaru ida de'it iha disionáriu sai kedas husi glosáriu.
Ba fraze seluk hotu: rasuñu, verifika, hadi'a
- Rasuñu. Claude halo rasuñu iha Tetun naturál — hanesan ema Timor-oan hakerek duni, la'ós tradusaun lia-fuan ida-idak husi Inglés — tuir rejistu (formál, neutru, kazuál) no domíniu (justisa, saúde, governu, turizmu) ne'ebé ita hili.
- Verifika terminolojia. Lia-fuan importante sira verifika ho glosáriu ho liña 28,000+ ne'ebé mai husi disionáriu DIT, DIT Justice Sector, Saúde no Medisina, Turizmu, Wordfinder no Informátika, no husi INL Matadalan Ortográfiku ba Tetun-Prasa (2003).
- Verifika ho uzu real. Fraze kompara ho fraze paralelu 90,000+ Inglés–Tetun husi publikasaun governu Timor-Leste, material kursu DIT, tetun.org, no eskrita sosiedade sivíl Timor nian. Se iha ona fraze husi ema real, ida-ne'e mak manán duké fraze ne'ebé mákina inventa.
- Verifika gramátika. Rasuñu pasa iha regra 79 kona-ba gramátika no ortografia — rohan lia-fuan Portugés (-saun, -u), marka aspetu, negasaun, apóstrofu, no sala komún husi estrutura Inglés — no obriga ortografia DIT ka INL.
- Hadi'a. Se regra sira sei hetan sala iha testu finál, pasu hadi'a automátiku ida muda de'it parte ne'ebé sala — parte seluk la book. Dala ruma ita sei haree tradusaun ida hadi'a nia an momentu badak depois nia mosu; ida-ne'e mak pasu hadi'a servisu hela.
No nia aprende husi Timor-Leste
Tradusaun ne'ebé ema husu beibeik no pasa verifikasaun hotu, ami haree fila-fali no tau iha memória tradusaun, atu nune'e bele serve kedas utilizadór sira iha futuru. Butaun “la di'ak” — ho kaixa “Ita hatene tradusaun di'ak liu ka?” iha nia okos — haruka ba fila revizaun ida, nune'e koreksaun husi ema ne'ebé koalia Tetun di'ak halo tradutór ne'e sai di'ak liu ba ema hotu. Memória mós sa'e beibeik husi fonte bilingue foun: testu governu, publikasaun DIT, no arkivu sosiedade sivíl.
Regra linguístika mai husi livru Peace Corps Tetun Language Course (edisaun 3, Catharina Williams-van Klinken, 2015), Tetun for the Justice Sector (DIT-TLPDP, 2015), no padraun INL (Dekretu 1/2004). Mákina-tradusaun sei bele halo sala — ba dokumentu ne'ebé sei asina, submete, ka publika, husu tradutór umanu kualifikadu ida atu haree fila-fali rezultadu antes uza.
DIT ka INL?
Tetun iha ortografia ofisiál rua, no tradutór ne'e suporta hotu.
- DIT (padraun) — Dili Institute of Technology. Akadémiku. Uza
nhnolh, no hasai asentu husi Portugés. Exemplu: kompanhia, konhesimentu, milhaun. - INL — Instituto Nacional de Linguística. Padraun ofisiál husi governu tuir Dekretu 1/2004. Uza
ñnoll, no rai asentu. Exemplu: kompañia, koñesimentu, millaun, fó, ne'ebé. - Auto — hatudu DIT hanesan padraun, maibé muda ba INL automatikamente ba testu husi governu.
Pergunta ne'ebé ema husu beibeik
Saida mak Tetun?
Tetun mak lian-nasionál no lian-ofisiál ida husi Timor-Leste, ne'ebé ema besik millaun ida koalia. Tetun Dili — mós bolu Tetun Prasa — mak varianti ne'ebé uza iha governu, tribunál, media no edukasaun. Lia-ofisiál seluk mak Portugés.
Bainhira mak Tetun Translator harii?
Tony Franklin hahuu halo Tetun Translator iha tinan 2014 iha Timor-Leste hanesan instrumentu ba an rasik atu aprende Tetun, no loke publiku iha tinan 2015 iha translate.tetumdili.com. To'o tinan 2017, ema liu 57,000 mak uza ona, no ema besik 700 iha loron ida-idak — sai iha sítiu 22 ne'ebé ema vizita liu iha Timor-Leste. Aplikativu iOS mós loke iha 16 fulan-Marsu 2019.
Saida mak diferensa entre DIT no INL?
DIT (Dili Institute of Technology) mak padraun akadémiku. Nia uza dígrafu husi Portugés hanesan 'nh' no 'lh', no hasai asentu barak. INL (Instituto Nacional de Linguística) mak padraun ofisiál husi governu tuir Dekretu 1/2004. Nia uza 'ñ' no 'll' hanesan letra ida, no rai asentu husi Portugés hanesan 'fó' ho 'ne'ebé'. Tradutór ne'e suporta padraun rua hotu — Ortho bele tau ba Auto, DIT, ka INL.
Oinsá tradutór ne'e diferente husi seluk?
Mákina-tradutór barak trata Tetun hanesan lian ne'ebé la iha dadus barak, no nia rezultadu la loos beibeik. Tradutór ne'e uza Claude atu halo rasuñu, depois kompara kada fraze ho glosáriu 28,000+ no fraze paralelu 90,000+ husi DIT, INL, Peace Corps, no testu governu Timor-Leste. Depois, nia verifika rezultadu ho regra 79 kona-ba ortografia no gramátika. Rezultadu bazeia ba evidénsia Tetun loos, la'ós rasuñu de'it. Maski nune'e, nia sei bele halo sala — liuliu ho naran, termu espesializadu, no testu la klaru — entaun favór ida verifika buat importante molok konfia ba.
Se ha'u bele uza sem selu?
Sin. Tradutór ne'e livre ba ema hotu-hotu iha translate.tetumdili.com. La presiza login, no la iha selu. Ita bele kola to'o 20,000 karakter iha pedidu ida, ka upload arkivu PDF ka DOCX (to'o 10 MB) — arkivu lee iha ita-nia navegadór, no textu ne'ebé sai husi arkivu de'it mak haruka ba tradusaun.
Bele uza ba testu legál, saúde ka governu?
Tradutór ne'e uza glosáriu husi DIT Justice Sector ho DIT Health & Medical, no iha 'Domain' ne'ebé muda rezultadu tuir área: General, Legal, Health, Tourism, Government. Maibé ba dokumentu legál, rejistu médiku, ka dekretu governu, tradutór profisionál mak sempre tenke hare molok asina ka publika.
Varianti Tetun ne'ebé mak tradús sai?
Tetun Dili (Tetun Prasa) — varianti urbanu ne'ebé uza iha Dili, governu, tribunál, ospitál no media. Tetun Terik, varianti husi foho, la inklui iha tradutór ne'e.
Fonte no agradesimentu
Servisu linguístiku ne'ebé tradutór ne'e tau-matan ba, la'ós ami nian. Nia pertense ba sira ne'ebé halo lexicografia moderna ba Tetun:
- Dra Catharina Williams-van Klinken no ekipa DIT (Dili Institute of Technology).
- Instituto Nacional de Linguística (INL), Universidade Nasionál Timor Lorosa'e.
- United States Peace Corps — Peace Corps Tetun Language Course, edisaun 3 (2015).
- Cliff Morris, A Traveller's Dictionary in Tetun–English.